Rustgevende medicatie kan in een crisis, bij ernstige onrust of bij kortdurende slaapproblemen tijdelijk helpend zijn. Tegelijk kunnen deze middelen snel leiden tot gewenning, sufheid, afhankelijkheid en moeilijk stoppen.
Deze pagina gaat vooral over benzodiazepinen en verwante slaapmiddelen. Gebruik deze informatie niet om zelf te starten, te stoppen of doseringen te veranderen. Overleg altijd met je arts of apotheker.
Wat zijn benzodiazepinen?
Benzodiazepinen, vaak "benzo's" genoemd, zijn medicijnen met een kalmerende, spierontspannende en slaapverwekkende werking. Namen eindigen vaak op -pam of -lam. Voorbeelden zijn oxazepam, diazepam, lorazepam, temazepam en alprazolam. Ook middelen zoals zolpidem en zopiclon lijken qua gebruik en risico's op slaapmiddelen.
Ze dempen spanning en alertheid. Dat kan tijdelijk opluchten, maar het lost de onderliggende oorzaak van angst, stress of slapeloosheid meestal niet op.
Wanneer worden ze gebruikt?
Artsen kunnen benzodiazepinen kortdurend voorschrijven bij ernstige angst, onrust, slapeloosheid, alcoholonthouding of acute crisissituaties. De bedoeling is meestal: tijdelijk ondersteunen, niet langdurig verdoven.
Bij slapeloosheid ligt de nadruk in richtlijnen vooral op uitleg, slaapgewoonten en gedragsmatige behandeling. Medicatie heeft hooguit een beperkte, tijdelijke plaats.
Risico's en bijwerkingen
Bij langer gebruik neemt het risico toe dat het lichaam gewend raakt aan het middel. De werking kan afnemen, terwijl stoppen moeilijker wordt.
- sufheid, vermoeidheid en minder concentratie;
- vergeetachtigheid, vlakheid of minder betrokkenheid;
- spierzwakte, duizeligheid en vallen;
- tragere reacties, gevaarlijk in verkeer of bij machines;
- tolerantie: steeds minder effect van dezelfde dosis;
- lichamelijke afhankelijkheid en ontwenningsklachten;
- paradoxale reacties zoals onrust, prikkelbaarheid of ontremming.
Bespreek bijwerkingen altijd met je arts, psychiater of apotheker.
Gevaarlijke combinaties
Combineer benzodiazepinen niet zonder medisch overleg met alcohol, opioïden, slaapmiddelen of andere kalmerende middelen. De combinatie kan leiden tot ernstige sufheid, vallen, verwardheid, ademhalingsproblemen en overdosering.
Afbouwen en stoppen
Stop na langer gebruik niet plotseling zonder overleg. Ontwenningsklachten kunnen lijken op terugkeer van angst of slapeloosheid, maar kunnen ook door het stoppen zelf komen.
Mogelijke ontwenningsklachten zijn:
- angst, spanning of paniek;
- slapeloosheid, nachtmerries of onrust;
- trillen, zweten, duizeligheid of spierpijn;
- overgevoeligheid voor licht, geluid of aanraking;
- somberheid, prikkelbaarheid of concentratieproblemen;
- in ernstige gevallen verwardheid, hallucinaties of insulten.
Afbouwen gebeurt bij voorkeur geleidelijk en met begeleiding. Soms zijn kleinere dosisstappen of taperingstrips passend, maar dat verschilt per persoon.
Wat kan ook helpen?
Bij angst, stress en slaapproblemen is het belangrijk om ook te kijken naar wat de spanning veroorzaakt en in stand houdt. Medicatie kan tijdelijk dempen, maar herstel vraagt vaak meer.
- psychologische behandeling bij angst, trauma, stress of piekeren;
- ademhalingsoefeningen, ontspanning en lichaamsgerichte regulatie;
- slaapgewoonten en dagritme verbeteren;
- minder alcohol, cafeïne en andere ontregelende middelen;
- steun zoeken en spanning bespreekbaar maken.
Deze tekst sluit aan bij de NHG-Standaard Slaapproblemen en algemene medicatie-informatie over benzodiazepinen. Voor de wetenschappelijke achtergrond zijn vooral bronnen over kortdurend effect, bijwerkingen en afbouwen relevant.
BMJ: sedative hypnotics in older people with insomnia
Evidence-based guideline: deprescribing benzodiazepine receptor agonists