Pijnmedicatie en opioïden

Pijnmedicatie kan helpend zijn. Zeker bij acute hevige pijn, na een operatie of letsel, bij kanker of in de palliatieve fase kunnen sterke pijnstillers veel betekenen. Bij langdurige pijn ligt dat ingewikkelder: de winst wordt vaak kleiner, terwijl de kans op bijwerkingen en afhankelijkheid toeneemt.

Deze pagina gaat vooral over opioïden. Dat zijn sterke pijnstillers zoals tramadol, oxycodon, morfine, fentanyl, buprenorfine en methadon. Gebruik deze informatie niet om zelf medicatie te starten, te stoppen of te veranderen. Bespreek vragen over pijnmedicatie altijd met je arts of apotheker.

Niet alle pijnmedicatie is hetzelfde

De term pijnmedicatie is breed. Paracetamol, NSAID's zoals ibuprofen of naproxen, lokale middelen en opioïden werken verschillend en hebben verschillende risico's. Opioïden zijn niet hetzelfde als gewone pijnstillers. Ze werken sterk op pijn en demping, maar ook op systemen die te maken hebben met beloning, stemming, ademhaling, alertheid en afhankelijkheid.

Bij acute pijn is paracetamol vaak de eerste stap. Soms zijn NSAID's of kortdurend opioïden nodig. Bij chronische niet-kankergerelateerde pijn is terughoudendheid belangrijk, omdat pijnstillers op langere termijn vaak minder effectief zijn en bijwerkingen kunnen toenemen.

Wat zijn opioïden?

Opioïden zijn sterke pijnstillers die het pijnsignaal dempen. Ze kunnen zinvol zijn bij acute hevige pijn, kankergerelateerde pijn en palliatieve zorg. Bij langdurige pijn zonder kanker is het effect vaak beperkter en moet regelmatig opnieuw worden bekeken of het middel nog genoeg helpt.

Voorbeelden van voorgeschreven opioïden zijn:

• tramadol;
• oxycodon;
• morfine;
• fentanyl;
• buprenorfine;
• methadon.

Heroïne is farmacologisch ook een opioïde, maar hoort niet thuis in een gewone lijst met voorgeschreven pijnmedicatie. Daarom staat die hier niet als reguliere pijnstiller genoemd.

Chronische pijn: pijn, alarm en dreiging

Pijn is niet alleen een signaal van schade. Het is ook een alarmsysteem. Bij acute pijn helpt dat alarm om jezelf te beschermen. Bij chronische pijn kan het zenuwstelsel gevoeliger worden, waardoor pijn blijft bestaan of sneller wordt geactiveerd, ook wanneer er niet steeds nieuwe schade is.

Dat wordt vaak centrale sensitisatie genoemd: het pijnsysteem is als het ware te scherp afgesteld. Dat is iets anders dan opioïd-geïnduceerde hyperalgesie. Daarbij kunnen opioïden bij langdurig gebruik paradoxaal bijdragen aan meer pijngevoeligheid.

Meer pijn betekent niet altijd meer schade. Soms betekent het dat het alarmsysteem gevoeliger is geworden.

Risico's en bijwerkingen

Opioïden kunnen bij herhaald of langdurig gebruik leiden tot tolerantie, lichamelijke afhankelijkheid en bij een deel van de mensen een stoornis in het gebruik. Het risico neemt toe bij hogere doseringen, langere gebruiksduur, psychische kwetsbaarheid, eerder middelengebruik en combinatie met andere dempende middelen.

Mogelijke bijwerkingen zijn onder andere:

• sufheid, vermoeidheid, duizeligheid en vallen;
• misselijkheid, obstipatie, jeuk en zweten;
• concentratieproblemen, vergeetachtigheid of verwardheid;
• somberheid, angst, vlakheid of minder interesse in contact;
• slaapproblemen of juist overmatige slaperigheid;
• tolerantie: steeds meer nodig hebben voor hetzelfde effect;
• ontwenningsklachten bij minderen of stoppen;
• meer pijngevoeligheid bij langdurig gebruik.

Veilig gebruik

Gebruik opioïden precies zoals voorgeschreven. Neem niet meer dan afgesproken en deel medicatie nooit met iemand anders. Bespreek het met je arts als je merkt dat je vaker wilt innemen, eerder naar de volgende dosis uitkijkt, veel suf bent, minder goed functioneert of het gevoel krijgt dat de medicatie de regie overneemt.

Afbouwen: liever zorgvuldig dan abrupt

Afbouwen kan wenselijk zijn wanneer opioïden weinig meer toevoegen, bijwerkingen geven of vooral afhankelijkheid in stand houden. Doe dit bij voorkeur samen met een arts. Een goed afbouwplan houdt rekening met dosis, duur van gebruik, pijn, angst, slaap, stemming, eerdere stoppogingen en steun in de omgeving.

Ontwenningsklachten kunnen lijken op terugkeer van pijn of angst. Denk aan zweten, onrust, spierpijn, diarree, slecht slapen, somberheid of paniek. Dat betekent niet automatisch dat je de oorspronkelijke dosis nodig hebt, maar het betekent wel dat afbouwen zorgvuldig moet gebeuren.

Soms helpen kleinere doseringsstappen of taperingstrips, als dat passend en beschikbaar is. Ze zijn niet voor iedereen nodig en niet de enige route. Het belangrijkste is dat afbouwen niet als karaktertest wordt gezien, maar als medisch en psychologisch proces.

Andere routes bij pijn

Bij chronische pijn gaat behandeling vaak minder over pijn volledig wegmaken en meer over herstel van functioneren, veiligheid, slaap, beweging, vertrouwen in het lichaam en kwaliteit van leven.

• pijneducatie: begrijpen hoe pijn en het zenuwstelsel werken;
• fysiotherapie of graded activity: activiteiten rustig en haalbaar opbouwen;
• psychologische behandeling bij angst, somberheid, trauma, stress of vermijding;
• slaap, dagstructuur, ontspanning en steun in relaties verbeteren;
• multidisciplinaire pijnbehandeling wanneer pijn, medicatie, stemming en functioneren door elkaar lopen.

Veelgestelde vragen

Ben ik verslaafd als ik opioïden gebruik?

Niet automatisch. Lichamelijke afhankelijkheid kan ontstaan bij normaal voorgeschreven gebruik. Verslaving of een stoornis in het gebruik gaat meer over controleverlies, blijven gebruiken ondanks schade, craving en steeds meer gericht raken op het middel.

Mag ik zomaar stoppen?

Bij kortdurend gebruik soms wel, maar bij langer gebruik liever niet abrupt. Overleg met je arts, zeker bij hogere doseringen, langdurig gebruik, eerdere ontwenningsklachten of combinatie met andere medicatie.

Waarom krijg ik soms meer pijn als ik minder neem?

Dat kan verschillende oorzaken hebben: de oorspronkelijke pijn kan terugkomen, het zenuwstelsel kan gevoelig zijn, of er kunnen ontwenningsklachten zijn. Soms speelt opioïd-geïnduceerde hyperalgesie mee. Bespreek dit met je arts, zodat je niet onnodig in een vicieuze cirkel belandt.